Беларусь экономикасының бәсекеге қабілетті өсудің синергетикалық кезеңіне көшуінің институционалдық механизмін қалыптастырудың жүйелі тәсілі
Авторлар
-
Наталья Четырбок
Брест облыстық білім беруді дамыту институты, Брест қаласы, Беларусь Республикасы
DOI:
https://doi.org/10.31489/2026FEB1/1390Кілт сөздер:
триалектикалық модель, институционалдық механизм, синергия, инновациялар, бәсекеге қабілеттілік, экономикалық өсу, Беларусь Республикасы, Интегралдық институционалдық индекс (III), Триалектикалық синергия индексі (TSI), институционалдық тұзақтар, Инновациялық командаларды ынталандыру қоры (ITMF)Аңдатпа
Мақалада Беларусь Республикасы экономикасының дамудың диалектические моделиқ триалектические моделиге көшу қажеттілігі негізделеді; Онда инновации для людей, занимающихся экономикой экономики, и их отсутствием, кері байланыспен өзара күшейту контурын құрайды. Зерттеудің мақсаты — институционалдық алшақтықтарды эмпирикалық тұрғыдан анықтау негізінде бәсекеге қабілетті өсудің синергетикалық кезеңіне көшуге арналған институционалқ механизмді қалыптастырудың жүйелі тәсілін әзірлеу. Зерттеуде 2016-2024 жылдар аралығындағы 108 ел бойынша жинақтама деректор (966 бақылау), атап айтқанда Жаһандық инновационный индексі (GII) мен Жаһандық тұрақты бәсекеге қабілеттілік индексі (GSCI) кұлттық статистическилық деректері пайдаланылды. Эконометриялық модельдеу әдістері, көрсеткіштерді нормализациилау, корреляциялық-регрессиялық талдау қолданылды. Зерттеу нәтижесінде Беларусь Республикасы дамудың «институционалдық тұрғыдан жанама» кезеңінде екені анықталды: коэффициент синергии β₃ = 0,00998 статистическилық тұрғыдан мәнді емес, ал медиалық әсерстатлық тұрғыдан мәнді, бұл ретте жанама ықпалдың үлесі 33,6 % құрайды. Интегралдық институциональналдық индекс (III) әзірленди. ТСИ мен III арасындағы оң соответствие негізделді; регрессионалық модель институциональналдық ортаны 0,1 бірлікке жақсарту ТСИ көрсеткішінің 0,031-ге артуына алып келетінін көрсетті. Өтпелі кезеңнің институтиалдық механизмін қалыптастырудың жүелі тәсілі ұсынылды. Дамудың синергетические модели көшуге кедергі келтиретін в негізгі институционалдық тұзақтар айқындалды. Ұсынылған механизмді іске асыру Республика Республикасына институциональные учреждения қ жанамалылықты еңсеруге және инновации для мужчин бәсекеге қабілеттілік өзара күшейетін өзін-өзі ұйымдастыратын экономикилық өсуге көшуге мүмкіндик береді. Зерттеудің практическилық маңыздылығы әзірленген ұсынымдардың мемлекеттік инновациялық саясатты қалыптастыруда және әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламаларын әзірлеуде қолданылу мүмкіндигимен айқындалады.
Дәйексөздер
Romer, P. M. (1990). Endogenous technological change. Journal of Political Economy, 98(5), S71–
S102. https://doi.org/10.1086/261725
Aghion, P., & Howitt, P. (1992). A model of growth through creative destruction. Econometrica, 60(2),
323–351. Retrieved from https://dash.harvard.edu/server/api/core/bitstreams/7312037d-2b2d-6bd4-e053-
0100007fdf3b/content
Fagerberg, J., & Srholec, M. (2008). National innovation systems, capabilities and economic development. Research Policy, 37(9), 1417–1435. https://doi.org/10.1016/j.respol.2008.06.003
North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511808678
Polterovich, V. M. (1999). Institutional traps and economic reforms. Economics and Mathematical
Methods, 35(2), 3–20. Retrieved from https://ideas.repec.org/a/scn/cememm/35-2-1.html
Klyunya, V. L., & Chernovalov, A. V. (2009). Institutional environment of the Republic of Belarus and
the effectiveness of economic legislation. Vesnik of Belarusian State University. Series 3, History. Philosophy. Political Science. Sociology. Economics. Law, (1), 95–103. Retrieved from
http://elib.bsu.by/handle/123456789/4700
Luchenok, A. I. (2018). Institutions rule the economy. Minsk: Belaruskaya Navuka. Retrieved from
https://www.luchenok.com/publ/monografii
A system approach to the formation of…
ISSN 3136–0807 (Print); ISSN 3136–0815 (Online) 29
Markov, A. V., & Chetyrboсk, N. P. (2021). Formation of institutional conditions for the growth of
competitive young business sustainability in Belarus. In Institutional mechanisms for the development of
small and medium-sized businesses: Proceedings of the VIII International Scientific and Practical Conference, Minsk, January 28, 2021 (pp. 11–20). Minsk: Ippokrena. Retrieved from
https://rep.bstu.by/handle/data/20302 [in Russian].
Shumilin, A. G., & Ustinovich, I. V. (2024). Methodological approaches to the development of institutional transformations for the formation and development of the scientific and industrial complex (on the example of the Republic of Belarus). Economics of Science, (4). Retrieved from
Kristinevich, S. A. (2021). Institutional interventions in the national and global economy: methodology,
theory, practice [Abstract of doctoral dissertation]. Belarusian State Economic University. Retrieved from
http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/88075/1/d_Kristinevich_e.pdf
Fang, Y., & Qiu, X. (2025). Dual policy–market orchestration: New R&D institutions bridging innovation and entrepreneurship. Administrative Sciences, 15(8), 289. https://doi.org/10.3390/admsci15080289
Gokhberg, L. M., & Kuznetsova, T. E. (2011). Strategy 2020: New contours of Russian innovation policy. Foresight, 5(4), 8–30. https://doi.org/10.17323/1995-459X.2011.4.8.30
UNECE. (2011). Supporting innovation and competitiveness (Report of the United Nations Economic
Commission for Europe). United Nations. Retrieved from
https://unece.org/DAM/publications/Annual%20Reports/topics/annual_report_2011_EN_web.pdf
Schwab, K. (2019). The global competitiveness report 2019. World Economic Forum. Retrieved from
https://www3.weforum.org/docs/WEF_TheGlobalCompetitivenessReport2019.pdf
Chetyrbok, N. P. (2025). Competitive economic growth through the prism of the trialectic approach. In
Current problems of modern economic systems — 2025: Collection of scientific papers (pp. 47–50). Brest:
Brest State Technical University. Retrieved from https://rep.bstu.by/handle/data/49800
Belstat. (2016–2025). Science and innovation activity in the Republic of Belarus: Statistical compendium. National Statistical Committee of the Republic of Belarus. Retrieved from https://www.belstat.gov.by
WIPO. (2024). Global innovation index 2024: Unlocking the promise of social entrepreneurship. World
Intellectual Property Organization. https://doi.org/10.34667/tind.50062
