Қазақстанның инновация-бәсекеге қабілеттілік тізбегінің диагностикасы: Еуропалық одақтың бес елімен төрт деңгейлі салыстыру
Авторлар
-
Жұлдыз Есполова
VŠB — Остравадағы техникалық университет, Острава, Чехия Республикасы
DOI:
https://doi.org/10.31489/2026FEB1/1408Кілт сөздер:
ұлттық инновациялық жүйелер, абсорбциялық қабілет, тұрақты бәсекеге қабілеттілік, Қазақстан, Еуропалық одақ, саясат диагностикасыАңдатпа
Табиғи ресурстарға негізделген өсу үлгісінен ары қарай жылжуды көздейтін елдер үшін маңызды сұрақ бар: ұлттық экономика білімді бәсекеге қабілетті, көміртегі шығарындысы төмен өнімдерге қай жерде айналдыра алмай тұр? Қазақстан үшін бұл сұрақ секторлар мен макро деңгейде қойылған, бірақ трансформация тізбегін кезеңдеп талдайтын деңгейді диагностика ретінде сирек ұсынылған. Мақала осындай диагностиканы ұсынады. Ұлттық инновациялық жүйелер мен ұлттық абсорбциялық қабілеті білім ресурстары мен құрылымдық, тұрақты нәтижелер арасындағы делдал ретінде қарастырылады және диагностика Қазақстан мен ЕО-ның бес еліне (Чехия, Польша, Венгрия, Словакия, Финляндия) қолданылады. Талдау төрт деңгей бойынша (білім ресурстары, жүйелік абсорбция, инновациялық нәтижелер, тұрақты нәтижелер) он екі индикатордан тұратын құрылымдалған салыстыру
ретінде жүргізілді. Деректер Eurostat, Дүниежүзілік банк, WIPO GII 2024, European Innovation Scoreboard 2025 және Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросынан алынды. Қазақстанның құлдырау нүктесі бірінші деңгейде емес. 25-34 жас аралығындағы жоғары білімді адамдардың үлесі 55,7 пайызды құрайды, бұл ЕО-ның бес салыстырмалы еліндегі көрсеткіштен жоғары. Бұл алшақтық екінші деңгейде байқалады. Инновациялық кәсіпорындардың үлесі Орталық Еуропа деңгейінен
шамамен үш есе төмен, ал ересектердің оқуға қатысуы ЕО орташа көрсеткішінің бестен бір бөлігін құрайды. Алшақтықтың таралуы: патенттік белсенділік салыстырмалы елдердегі көрсеткіштен он еседен астам төмен, ал парниктік газдардың шығарылу қарқындылығы Польша деңгейінен екі есе жуық жоғары. Диагностика Қазақстандағы саяси шаралар мен басқарушылық шешімдер тұрақты бәсекеге қабілеттілікке ең үлкен шекті әсер ете алатын деңгейді көрсетеді.
Дәйексөздер
Aghion, P., & Howitt, P. (1992). A model of growth through creative destruction. Econometrica, 60(2),
323–351. https://doi.org/10.2307/2951599
Anouze, A. L., Al Khalifa, M. M., & Al-Jayyousi, O. R. (2024). Reevaluating national innovation systems: An index based on dynamic-network data envelopment analysis. Socio-Economic Planning Sciences,
95, 102003. https://doi.org/10.1016/j.seps.2024.102003
Bureau of National Statistics of the Republic of Kazakhstan. (2024). Statistical yearbook of the Republic of Kazakhstan. Astana: Agency for Strategic Planning and Reforms. stat.gov.kz. Retrieved from
Cohen, W. M., & Levinthal, D. A. (1990). Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation. Administrative Science Quarterly, 35(1), 128–152. https://doi.org/10.2307/2393553
Dosi, G. (1982). Technological paradigms and technological trajectories: A suggested interpretation of
the determinants and directions of technical change. Research Policy, 11(3), 147–162.
https://doi.org/10.1016/0048-7333(82)90016-6
Edquist, C. (Ed.). (1997). Systems of innovation: Technologies, institutions and organizations. London:
Pinter.
European Commission. (2025). European Innovation Scoreboard 2025. Luxembourg: Publications Office of the European Union. ec.europa.eu. Retrieved from https://ec.europa.eu/research-andinnovation/en/statistics/performance-indicators/european-innovation-scoreboard/eis
Fagerberg, J. (1988). International competitiveness. The Economic Journal, 98(391), 355–374.
https://doi.org/10.2307/2233372
Fagerberg, J., Srholec, M., & Knell, M. (2007). The competitiveness of nations: Why some countries
prosper while others fall behind. World Development, 35(10), 1595–1620.
https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2007.01.004
Freeman, C. (1987). Technology policy and economic performance: Lessons from Japan. London: Pinter.
Freeman, C. (1995). The national system of innovation in historical perspective. Cambridge Journal of
Economics, 19(1), 5–24. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.cje.a035309
Gouveia, M. C., & Henriques, C. O. (2025). Assessing the efficiency of low-carbon economy within the
European Union: A value-based DEA approach combined with cluster analysis. Sustainable Energy Technologies and Assessments, 81, 104430. https://doi.org/10.1016/j.seta.2025.104430
Kao, C., & Hwang, S. -N. (2008). Efficiency decomposition in two-stage data envelopment analysis:
An application to non-life insurance companies in Taiwan. European Journal of Operational Research,
185(1), 418–429. https://doi.org/10.1016/j.ejor.2006.11.041
Krugman, P. (1994). Competitiveness: A dangerous obsession. Foreign Affairs, 73(2), 28–44.
https://doi.org/10.2307/20045917
Lucas, R. E., Jr. (1988). On the mechanics of economic development. Journal of Monetary Economics,
22(1), 3–42. https://doi.org/10.1016/0304-3932(88)90168-7
Lundvall, B. -A. (Ed.). (1992). National systems of innovation: Towards a theory of innovation and interactive learning. London: Pinter.
Markard, J., Raven, R., & Truffer, B. (2012). Sustainability transitions: An emerging field of research
and its prospects. Research Policy, 41(6), 955–967. https://doi.org/10.1016/j.respol.2012.02.013
Nelson, R. R. (Ed.). (1993). National innovation systems: A comparative analysis. New York: Oxford
University Press.
Nelson, R. R., & Winter, S. G. (1982). An evolutionary theory of economic change. Cambridge, MA:
Harvard University Press.
Romer, P. M. (1990). Endogenous technological change. Journal of Political Economy, 98(5, Part 2),
S71-S102. https://doi.org/10.1086/261725
Schot, J., & Steinmueller, W. E. (2018). Three frames for innovation policy: R&D, systems of innovation and transformative change. Research Policy, 47(9), 1554–1567.
https://doi.org/10.1016/j.respol.2018.08.011
Schumpeter, J. A. (1934). The theory of economic development. Cambridge, MA: Harvard University
Press.
Simar, L., & Wilson, P. W. (2007). Estimation and inference in two-stage, semi-parametric models of
production processes. Journal of Econometrics, 136(1), 31–64.
https://doi.org/10.1016/j.jeconom.2005.07.009
Tsekouras, K., Stergiou, E., & Kounetas, K. E. (2024). Innovation efficiency, productive performance
and undesirable outputs across European regions: Are there any missing links? Journal of Environmental
Management, 367, 122053. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2024.122053
Viseu, C., Henriques, C., & Sousa, S. (2025). Evaluating eco-innovation efficiency and club convergence trends across the European Union: A window slack-based measure approach. Sustainable Futures, 9,
100673. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.100673
Wesseling, J. H., & Meijerhof, N. (2023). Towards a mission-oriented innovation systems approach,
application for Dutch sustainable maritime shipping. PLOS Sustainability and Transformation, 2(8),
e0000075. https://doi.org/10.1371/journal.pstr.0000075
WIPO. (2024). Global Innovation Index 2024: Unlocking the promise of social entrepreneurship. Geneva: World Intellectual Property Organization. www.wipo.int. Retrieved from
https://www.wipo.int/global_innovation_index/
World Bank. (2024). World Development Indicators. Washington, DC: The World Bank. data.worldbank.org. Retrieved from https://data.worldbank.org
Xu, K., Mei, R., Sun, W., Zhang, H., & Liang, L. (2023). Estimation of sustainable innovation performance in European Union countries: Based on the perspective of energy and environmental constraints. Energy Reports, 9, 1919–1925. https://doi.org/10.1016/j.egyr.2023.01.019
