Қазақстан жоғары оқу орындарының инвестициялық тартымдылығын бағалау
Авторлар
-
Нұрсұлтан Ыбырай
Karaganda National Research University named after academician Ye.A. Buketov, Kara ganda, Kazakhstan
-
Нұргүл Құттыбаева
Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды ұлттық зерттеу университеті, Қарағанды, Қазақстан
-
Абдумалик Кадирова
Ферғана мемлекеттік техникалық университеті, Ферғана, Өзбекстан
DOI:
https://doi.org/10.31489/3136-0807/2026-1-1/59-67Кілт сөздер:
жоғары білім беру, инвестициялық тартымдылық, аймақтық экономика, Қазақстан, адами капитал, мемлекеттік-жекеменшік әріптестікАңдатпа
Білімге негізделген экономика жағдайында жоғары білім беру стратегиялық инвестициялық нысанға айналды, алайда жоғары оқу орындарының инвестициялық тартымдылығын бағалаудың қазіргі тәсілдері қаржылық көрсеткіштермен шектеледі немесе аймақтық контексті жеткілікті ескермейтін жаһандық рейтингтерге сүйенеді. Зерттеудің мақсаты — Қазақстанның жоғары оқу орындарының инвестициялық тартымдылығын аймақтық саралауды ескере отырып, бағалаудың кешенді тәсілін негіздеу. Әдіснамалық негізі ретінде әдебиеттерге шолу мен ҚР Ұлттық статистика
бюросы және ЭЫДҰ-ның 2019–2025 жылдардағы ашық деректерін талдау пайдаланылды. Адами капитал теориясы, стейкхолдерлік тәсіл және аймақтық экономика синтезі негізінде көрсеткіштердің төрт тобынан тұратын жүйе ұсынылды: академиялық әлеует, қаржы-экономикалық тұрақтылық, аймақтық комплементарлық және инфрақұрылымдық кемелдік. Инвесторлардың төрт түріне (мемлекет, жеке инвестор, халықаралық қорлар, бизнес-қауымдастық) арналған басымдықтар матрицасы әзірленді. Зерттеу астаналық және облыстық жоғары оқу орындарын салыстыруда аймақтық ерекшелікті ескермеу жүйелі басқарушылық қателіктерге әкелетінін көрсетеді Бұл студенттер
контингентінің ірі агломерацияларда кеңістіктік шоғырлануының күшеюі жағдайында ерекше өзекті: 2019–2025 жылдар аралығында Алматы, Астана және Шымкент қалаларындағы студенттердің үлесі 53,2 %-дан 60,8 %-ға дейін өскен. Ұсынылған тәсіл аймақтық білім беру басқармалары, әлеуетті инвесторлар және жоғары оқу орындарының өздері үшін практикалық маңызға ие. Аймақтық жоғары білім беруге инвестицияны жандандыру бойынша мемлекеттік саясаттың бағыттары ұсынылды.
Дәйексөздер
Список литературы
Agasisti T., Petrenko O. Higher education and economic development: A bibliometric analysis 1985-2022 / T. Agasisti, O. Petrenko // European Journal of Education. - 2024. - Vol. 59, No. 3. - 12653. DOI: 10.1111/ejed.12653.
Becker G.S. Human capital: A theoretical and empirical analysis, with special reference to education / G. S. Becker. - 3rd ed. - Chicago: University of Chicago Press, 1993. - 390 р.
Etzkowitz H., Zhou C. The triple helix: University-industry-government innovation and entrepre-neurship / H. Etzkowitz, C. Zhou. - 2nd ed. - London: Routledge, 2017. - 342 p. DOI: 10.4324/9781315620183
Freeman R.E. Strategic management: A stakeholder approach / R.E. Freeman. - Cambridge: Cam-bridge University Press, 2015. - 276 p. DOI: 10.1017/CBO9781139192675
Hazelkorn E. Rankings and the reshaping of higher education: The battle for world-class excellence. - 2nd ed. - London: Palgrave Macmillan, 2015. - XXV, 304 p. DOI: 10.1057/9781137446671.
Kireyeva A.A. Higher education and national development: Insights from Kazakhstan’s transition economy / A.A. Kireyeva // Eurasian Journal of Economic and Business Studies. - 2025. - Vol. 69, No. 2. - P. 5-18. DOI: 10.47703/ejebs.v69i2.488
Ma, L., Gan, Y., & Huang, P. (2025). Higher education investment, human capital, and high-quality economic development / L. Ma, Y. Gan, P. Huang // Finance Research Letters. - 2025. - Vol. 71, 106419. DOI: 10.1016/j.frl.2024.106419
Marginson S. University rankings and social science / S. Marginson // European Journal of Education. - 2014. - Vol. 49, No. 1. - P. 45-59. DOI: 10.1111/ejed.12061
OECD. Reviews of national policies for education: Higher education in Kazakhstan 2017 / OECD. - Paris: OECD Publishing, 2017. - 288 p. DOI: 10.1787/9789264268531-en
OECD. Education at a Glance 2023: OECD Indicators / OECD. - Paris: OECD Publishing, 2023. - 476 p. DOI: 10.1787/e13bef63-en.
Romer P.M. Endogenous technological change / P.M. Romer // Journal of Political Economy. - 1990. - Vol. 98, No. 5. - P. S71-S102. DOI: 10.1086/261725
Saparova N. Analysis of the development level of higher educational institutions in the regions of Kazakhstan / N. Saparova, A. Kireyeva, P. Orynbet, G. Alimbekova, A. Amirova // Problems and Perspec-tives in Management. - 2023. - Vol. 21, No. 2. - P. 244-256. DOI: 10.21511/ppm.21(2).2023.26
Высшее образование в Республике Казахстан (на начало 2025/26 учебного года) / Бюро нацио-нальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. - 2025. - Электронный ресурс. - Режим доступа: https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/stat-edu-science-inno/publications/358722/
Закон Республики Казахстан «Об образовании» от 27 июля 2007 года № 319-III (с изменениями и дополнениями). - 2007.
Концепция развития высшего образования и науки в Республике Казахстан на 2023-2029 годы: Постановление Правительства Республики Казахстан от 28 марта 2023 г. № 248. - 2023.
References
(2007). Zakon Respubliki Kazakhstan «Ob obrazovanii» ot 27 iiulia 2007 goda № 319-III (s izmene-niiami i dopolneniiami) [Law of the Republic of Kazakhstan “On education” of 27 July 2007 No. 319-III (as amended)].
(2023). Kontseptsiia razvitiia vysshego obrazovaniia i nauki v Respublike Kazakhstan na 2023-2029 gody [Concept for the development of higher education and science in the Republic of Kazakhstan for 2023-2029]. Postanovlenie Pravitelstva Respublike Kazakhstan ot 28 marta 2023 g. № 248 - Resolution of the Government of the Republic of Kazakhstan No. 248 dated 28 March 2023.
(2025). Vysshee obrazovanie v Respublike Kazakhstan (na nachalo 2025/26 uchebnogo goda) [Higher education in the Republic of Kazakhstan (at the beginning of 2025/26 academic year)]. stat.gov.kz. Re-trieved from https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/stat-edu-science-inno/publications/358722/ [in Russian].
Agasisti, T., & Petrenko, O. (2024). Higher education and economic development: A bibliometric analysis 1985-2022. European Journal of Education, 59(3), e12653. https://doi.org/10.1111/ejed.12653
Becker, G. S. (1993). Human capital: A theoretical and empirical analysis, with special reference to ed-ucation (3rd ed.). Chicago: University of Chicago Press.
Etzkowitz, H. & Zhou, C. (2017). The triple helix: University-industry-government innovation and en-trepreneurship (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315620183
Freeman, R. E. (2015). Strategic management: A stakeholder approach. Cambridge: Cambridge Uni-versity Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139192675
Hazelkorn, E. (2015). Rankings and the reshaping of higher education: The battle for world-class excel-lence (2nd ed.). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/9781137446671
Kireyeva, A. A. (2025). Higher education and national development: Insights from Kazakhstan’s transition economy. Eurasian Journal of Economic and Business Studies, 69(2), 5-18. https://doi.org/10.47703/ejebs.v69i2.488
Ma, L., Gan, Y., & Huang, P. (2025). Higher education investment, human capital, and high-quality economic development. Finance Research Letters, 71, 106419. https://doi.org/10.1016/j.frl.2024.106419
Marginson, S. (2014). University rankings and social science. European Journal of Education, 49(1), 45-59. https://doi.org/10.1111/ejed.12061
OECD. (2017). Reviews of national policies for education: Higher education in Kazakhstan 2017. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264268531-en
OECD. (2023). Education at a glance 2023: OECD indicators. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/e13bef63-en
Romer, P. M. (1990). Endogenous technological change. Journal of Political Economy, 98(5), S71-S102. https://doi.org/10.1086/261725
Saparova, N., Kireyeva, A., Orynbet, P., Alimbekova, G., & Amirova, A. (2023). Analysis of the de-velopment level of higher educational institutions in the regions of Kazakhstan. Problems and Perspectives in Management, 21(2), 244-256. https://doi.org/10.21511/ppm.21(2).2023.26
